PISA (Programme for International Student Assessment) qiymətləndirməsi son illər Azərbaycan təhsilində ən çox müzakirə olunan anlayışlardan birinə çevrilib. Bəziləri onu uğursuzluğun göstəricisi, bəziləri isə inkişaf üçün əsas mexanizm kimi təqdim edir. Halbuki PISA nə imtahandır, nə də ölkələri “uğurlu–uğursuz” damğası ilə ayıran bir yarış. Biz də Tehsil.media olaraq araşdırma aparıb sizlərə təqdim edirik. PISA əslində təhsil sisteminin özünə tutduğu güzgüdür və bu güzgüdə görünən mənzərəni düzgün oxuya bilsək, Azərbaycan təhsilinə real töhfə verə bilər.

PISA 15 yaşlı şagirdlərin nə qədər mövzu bildiyini yox, bildiklərini real həyatda necə istifadə etdiyini ölçür. Oxuduğunu anlayırmı, məlumatı təhlil edə bilirmi, problemlə qarşılaşanda məntiqi çıxış yolu tapa bilirmi – əsas suallar bunlardır. Bu isə bizə acı da olsa bir həqiqəti göstərir: uzun illərdir məktəbdə əsas diqqət bilik yığımına, mövzu bitirməyə, test texnikasına yönəlib, düşünmə və tətbiq bacarıqları isə kölgədə qalıb.

PISA-nın Azərbaycan üçün ən böyük qazancı məhz bu reallığı açıq şəkildə ortaya qoymasıdır. Rəsmi hesabatlarda hər şey qaydasında görünə bilər, amma PISA sualları qarşısında şagirdin tərəddüdü sistemin zəif nöqtələrini üzə çıxarır. Bu nəticələr göstərir ki, kurikulumlar həddən artıq yüklüdür, fənlər real həyatla kifayət qədər əlaqələndirilmir, qiymətləndirmə isə şagirdi düşünməyə deyil, doğru variantı tapmağa alışdırır.

Digər mühüm məqam müəllim hazırlığı ilə bağlıdır. PISA nəticələri dolayısı ilə onu da göstərir ki, kompetensiya əsaslı təlim anlayışı hələ də çox zaman kağız üzərində qalır. Siniflərdə müəllimmərkəzli dərs üstünlük təşkil edir, şagird passiv dinləyici rolunda qalır. Təlimlər, seminarlar keçirilsə də, onlar real sinif mühitinə uyğunlaşmır və formal xarakter daşıyır.

Ancaq problem PISA-nın özündə deyil, ona yanaşma tərzimizdədir. Biz çox vaxt PISA-nı reytinq yarışı kimi qəbul edir, nəticələrə görə məktəbləri və müəllimləri təzyiq altına salırıq. “PISA üçün hazırlıq” adı ilə süni məşğələlər keçirilir, PISA sualları mexaniki şəkildə dərsliklərə yerləşdirilir. Bu yanaşma PISA-nın fəlsəfəsinə tamamilə ziddir. Çünki PISA hazırlaşılacaq imtahan yox, təhlil ediləcək göstəricidir.

Əslində düzgün olan yanaşma PISA-nı məqsəd yox, vasitə kimi görməkdir. Əsas sual “neçənci olduq?” yox, “niyə bu nəticəni aldıq?” olmalıdır. Bu sual bizi qaçılmaz olaraq kurikulumun yenilənməsinə, qiymətləndirmə sisteminin dəyişdirilməsinə və müəllimin roluna yenidən baxmağa aparır.
Kurikulum bacarıq mərkəzli qurulmalı, mövzu yükləri azaldılmalı, oxu savadlılığı, məntiqi düşünmə, problem həlli kimi bacarıqlar bütün fənlərin mərkəzində dayanmalıdır. Qiymətləndirmədə testlərin payı azalmalı, açıq, situativ tapşırıqlar artırılmalı, şagird düşüncəsinə görə qiymət almalıdır. Müəllimə isə hazır şablonlar yox, peşəkar azadlıq verilməli, ondan hesabat bolluğu deyil, real tədris keyfiyyəti tələb olunmalıdır.

Eyni zamanda PISA nəticələri cəmiyyətə düzgün izah edilməlidir. Valideynlər anlamalıdır ki, aşağı bal uşağın zəifliyi deyil, sistemin problemidir. Media sensasiya yaratmaq əvəzinə maarifləndirici mövqe tutmalıdır.

Tehsilmedia.az bildirir ki, nəticə etibarilə PISA Azərbaycan təhsilinə çox şey qazandıra bilər. Amma yalnız o halda ki, biz onu formal rəqəmlər toplusu kimi deyil, islahat üçün ciddi xəbərdarlıq siqnalı kimi qəbul edək. Əks halda PISA yeni bir stress mənbəyinə, süni statistika və kağız üzərində qalan “islahat” görüntüsünə çevriləcək. Əsas məsələ PISA-da neçə bal toplamaq deyil, PISA-nın bizə nə demək istədiyini oxuya və düzgün nəticə çıxara bilməkdir.