Sosial-emosional öyrənmənin şagird şəxsiyyətinin formalaşmasına təsiri - MƏQALƏ
Azərbaycan dili və ədəbiyyat fənlərinin tədrisi prosesində sosial-emosional öyrənmənin şagird şəxsiyyətinin formalaşmasına təsiri nələrdir?
Azərbaycan dili və ədəbiyyat dərsləri yalnız qrammatik qaydaları və mətnləri öyrətmək üçün deyil. Bu dərslər eyni zamanda şagirdlərin şəxsiyyət kimi formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Müasir dövrdə təhsil artıq təkcə “nəyi bilmək” üzərində qurulmur. Əsas məqsəd şagirdlərə necə düşünməyi, necə düzgün qərar verməyi və necə davranmağı öyrətməkdir.
Buna görə də məktəblərdə yalnız akademik biliklərin deyil, həm də emosional və sosial bacarıqların inkişafı vacib hesab olunur.
Bu baxımdan Sosial-Emosional Öyrənmə anlayışı ön plana çıxır. Sosial-emosional öyrənmə şagirdlərin öz hisslərini tanıması, onları idarə etməsi, başqalarının hisslərini anlaması, sağlam münasibətlər qurması və düzgün qərarlar verməsi deməkdir. Bu bacarıqlar insanın gündəlik həyatında uğurlu olması üçün ən az bilik qədər vacibdir.
Azərbaycan dili və ədəbiyyat dərsləri sosial-emosional öyrənmənin tətbiqi üçün ən uyğun mühitlərdən biridir. Çünki ədəbiyyat insanın daxili dünyasını, hisslərini, düşüncələrini və həyat təcrübələrini əks etdirir. Dil isə bu hiss və düşüncələri ifadə etməyə imkan yaradır. Bu iki sahə birləşərək şagirdlərin həm düşünmə, həm də hiss etmə bacarıqlarını inkişaf etdirir.
Ədəbiyyat dərslərində şagirdlər müxtəlif obrazlarla tanış olur və onların həyatını, davranışlarını, hisslərini təhlil edirlər. Bu proses zamanı şagirdlər yalnız “nə baş verdi?” sualına cavab axtarmır, həm də “niyə belə oldu?” və “qəhrəman nə hiss edirdi?” kimi suallar üzərində düşünürlər.
Məsələn, “duyğu xəritəsi” üsulu ilə şagirdlər qəhrəmanın keçirdiyi hissləri müəyyən edir və bu hisslərin səbəblərini araşdırırlar. Bu fəaliyyət onların empatiya qurmasına, yəni başqalarının hisslərini anlama qabiliyyətinin inkişafına kömək edir.
Digər maraqlı üsullardan biri “Mən olsaydım...” yanaşmasıdır. Bu zaman şagirdlər özlərini qəhrəmanın yerinə qoyur və onun yerində olsaydılar necə davranacaqlarını düşünürlər. Bu üsul şagirdlərin tənqidi düşünmə bacarığını inkişaf etdirir, onları fərqli baxış bucaqlarını nəzərə almağa və daha düşünülmüş qərarlar verməyə təşviq edir.
Dil dərslərində isə şagirdlərin emosional ifadə bacarıqları inkişaf etdirilir. Şagirdlər hisslərini daha dəqiq və düzgün sözlərlə ifadə etməyi öyrənirlər. Onlar artıq sadəcə “yaxşı” və “pis” kimi ümumi sözlərdən istifadə etmir, əvəzində “sevinc dolu”, “məmnun”, “narahat”, “məyus”, “həyəcanlı” kimi daha konkret ifadələrdən istifadə etməyə başlayırlar. Bu isə onların nitqini zənginləşdirir və ünsiyyətlərini daha təsirli edir.
Bununla yanaşı, “Mən-dili” yanaşması da dil dərslərində öyrədilir. Bu yanaşma şagirdlərə öz hisslərini qarşı tərəfi incitmədən ifadə etməyi öyrədir. Məsələn, “Sən məni əsəbiləşdirirsən” demək əvəzinə “Mən bu davranışdan narahat oluram” demək daha mədəni və konstruktiv ünsiyyət formasıdır. Bu bacarıq şagirdlərə həm məktəbdə, həm də gündəlik həyatda daha sağlam münasibətlər qurmağa kömək edir.
Yaradıcı yazı tapşırıqları da sosial-emosional öyrənmənin inkişafında xüsusi rol oynayır. “Mənim ən böyük qorxum”, “Mənim daxili mübarizəm”, “Məni xoşbəxt edən an” kimi mövzular şagirdlərə öz hisslərini və düşüncələrini açıq şəkildə ifadə etməyə imkan yaradır. Bu cür tapşırıqlar onların özünü daha yaxşı tanımasına, daxili dünyasını anlamağa və öz hisslərini analiz etməyə kömək edir. Eyni zamanda, bu proses refleksiya bacarığını, yəni insanın özünü qiymətləndirmə və düşünmə qabiliyyətini inkişaf etdirir.
Bütün bunların nəticəsində Azərbaycan dili və ədəbiyyat dərsləri yalnız bir fənn olmaqdan çıxır, həyat dərsinə çevrilir.
Şagirdlər bu dərslərdə təkcə oxumağı və yazmağı deyil, həm də hiss etməyi, anlamağı və düzgün ünsiyyət qurmağı öyrənirlər.
Nəticə olaraq demək olar ki, sosial-emosional öyrənmə Azərbaycan dili və ədəbiyyat dərslərinə əlavə bir mövzu deyil, bu fənlərin təbiətindən irəli gələn vacib bir hissədir. Bu yanaşma şagirdlərin yalnız savadlı deyil, həm də düşünən, hiss edən, empatiya qura bilən və başqalarını anlayan fərdlər kimi yetişməsinə xidmət edir. Beləliklə, bu dərslər gələcəyin daha sağlam və şüurlu cəmiyyətinin formalaşmasına töhfə verir.
Aybəniz Rüstəmova
285 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbində Metodist - müəllim
