Qiymətləndirmə: Təhsilin güzgüsü, yoxsa şagirdin "inkişaf xəritəsi"?
Müasir məktəblərdə qiymətləndirmə çox vaxt öyrənmə prosesinin bir hissəsi deyil, onun son dayanacağı kimi qəbul edilir. Şagirdlər bilik qazanmaq üçün deyil, valideynin gözündə "yaxşı övlad", müəllimin gözündə isə "nümunəvi şagird" olmaq üçün rəqəmlərin arxasınca qaçırlar. Lakin əsl qiymətləndirmə şagirdin potensialını kilidləməməli, əksinə, onu üzə çıxarmalıdır.
1. Rəqəmlərin kölgəsində qalan istedad.
Mövcud sistemdə şagirdin bütün bir yarımil boyu çəkdiyi zəhmət cəmi 45 dəqiqəlik bir summativ (KSQ/BSQ) imtahanı ilə ölçülür. Bu yanaşma şagirdi "test həll edən maşın"a çevirir. Əgər şagird həmin gün stresli və ya xəstədirsə, onun bütün biliyi o 45 dəqiqənin qurbanı olur. Qiymət beləcə şagird üçün bir "etiket"ə çevrilir: "3" alan uşaq özünü uğursuz, "5" alan isə hər şeyi bildiyini zənn edən, lakin əslində sadəcə yaddaşı güclü olan fərd kimi böyüyür.
2. Formativ qiymətləndirmə: Gerçək "bilik bələdçisi".
Qiymətləndirmənin ən sağlam forması formativ, yəni gündəlik izləmədir. Bu, şagirdə "sən səhv etdin" demək deyil, "sən bu nöqtədəsən və hədəfə çatmaq üçün bu addımı atmalısan" deməkdir. Müəllimin jurnalda yazdığı quru rəqəmdənsə, şagirdin dəftərinə yazdığı "fikrin maraqlıdır, amma faktları bir daha yoxla" cümləsi daha böyük təhsil yükünə malikdir. İnkişaf yönümlü qiymətləndirmə şagirdi digər şagirdlərlə deyil, özünün dünənki halı ilə müqayisə etməlidir.
3. Qiymətləndirmədə təkamül: Yeni modelin zərurəti.
Sistemi daha ədalətli etmək üçün köhnə cəzalandırıcı modeli inkişafetdirici modellə əvəz etmək lazımdır. Köhnə yanaşmada hədəf səhvləri tapıb bal kəsmək və şagirdləri "yaxşı-pis" qruplarına bölmək idisə, yeni yanaşma səhvlərdən öyrənməyi təşviq edir. Burada yalnız kağız üzərindəki testlər deyil, layihələr, təqdimatlar və yaradıcı işlər əsas götürülür. Bu, hər bir şagirdin fərdi inkişaf dinamikasını izləməyə imkan verir.
4. Özünüqiymətləndirmə: Şüurlu şagird.
Ən effektiv qiymətləndirmə şagirdin öz-özünə verdiyi hesabatdır. Şagird öz zəif və güclü tərəflərini görməyi öyrənməlidir. Bu, gələcək həyatda onun tənqidi təfəkkürünü və məsuliyyət hissini formalaşdırır. Öz potensialını düzgün qiymətləndirməyi bacaran şagird, qarşısına çıxan çətinlikləri bir son deyil, inkişaf üçün bir pillə kimi görür.
Məktəblərdə qiymətləndirmə bir "cəza növü" olmaqdan çıxıb, bir dəstək mexanizminə çevrilməlidir. Biz uşaqları rəqəmlərlə qəfəsə salmamalı, onlara o rəqəmlərin fövqündə dayanan bir öyrənmə sevgisi aşılamalıyıq.
Unutmayaq ki, həyatda uğur qazananlar çox vaxt məktəbdə ən yüksək bal alanlar deyil, öz potensialını düzgün qiymətləndirməyi (öz xəritəsini oxumağı) bacaranlardır.
Vüqar Məmmədov
