Təhsildə rasionallaşma: struktur dəyişiklikləri və strateji boşluqlar.
Son aylarda Azərbaycan təhsil sistemində “optimallaşdırma” və “rasionallaşdırma” anlayışları ətrafında müzakirələr xeyli intensivləşib. Müzakirələrin əsas mövzularından biri ali təhsil sistemində mümkün struktur dəyişiklikləridir. Məsələn, professor Hamlet Isaxanlı öz müsahibələrindən birində Azərbaycanda bəzi dövlət universitetlərinin bağlana və ya birləşdirilə biləcəyini qeyd etmişdir.
Eyni zamanda bakalavr təhsilinin müddətinin 4 ildən 3 ilə, magistratura pilləsinin isə 2 ildən 1 ilə endirilməsi kimi təkliflər də gündəmdədir. Formal olaraq bu addımlar “təhsilin rasionallaşdırılması” və “əmək bazarının tələblərinə uyğunlaşma” kimi təqdim olunur. Lakin bu təşəbbüslərin real məntiqi və nəticələri ciddi suallar doğurur.
Rasionallaşdırma nəyə xidmət edir: struktur optimallaşdırmasına, yoxsa kadr ixtisarına? Ali təhsildə təhsil müddətinin qısaldılması yalnız akademik dəyişiklik deyil. Bu qərar avtomatik olaraq universitetlərdə dərs yükünün və ştatların azalması deməkdir. Hesablamalara görə belə dəyişikliklər ali məktəblərdə 25–35 faiz həcmində kadr ixtisarına səbəb ola bilər. Bu halda yalnız universitetlər deyil, təhsilin idarəedici strukturları da müəyyən dərəcədə dəyişikliklərlə üzləşə bilər. Rəsmi izah isə belədir: bu addımlar “müasir əmək bazarının tələblərinə çevik cavab vermək” məqsədi daşıyır. Sual yaranır: hansı əmək bazarı nəzərdə tutulur?
Əmək bazarı və təhsil arasında ziddiyyət Son illərdə rəsmi səviyyədə tez-tez belə fikirlər səslənir ki, universitet məzunları dövlət və ya sistemdən iş tələb etməməli, özləri yeni iş yerləri yaratmalıdırlar. Bu yanaşma faktiki olaraq əmək bazarında kifayət qədər iş imkanlarının olmadığını dolayısı ilə etiraf edir.
Belə olan halda ali təhsil müddətinin 4 ildən 3 ilə endirilməsi hansı məntiqə əsaslanır? Əgər məqsəd məzunların əmək bazarına daha tez daxil olmasıdırsa, eyni zamanda ümumtəhsil məktəbinin 11 ildən 12 ilə keçirilməsi ideyasının müzakirəsi bu arqumentlə ziddiyyət təşkil edir. Beləliklə, bir tərəfdən ali təhsil bir il azaldılır, digər tərəfdən orta təhsil bir il artırılır. Nəticədə əmək bazarına daxil olma vaxtı dəyişmir. Bu isə islahatın məntiqi əsaslarının zəif olduğunu göstərir.
Strateji yanaşmanın olmaması Təhsildə bu tip addımların əsas problemi onların sistemli strategiya çərçivəsində deyil, ayrı-ayrı qərarlar kimi həyata keçirilməsidir. Uzunmüddətli və elmi əsaslara söykənən təhsil strategiyası olmadıqda, belə dəyişikliklər çox vaxt formal optimallaşdırma xarakteri daşıyır. Nəticədə struktur dəyişiklikləri baş versə də, sistemin keyfiyyəti dəyişmir.
Təhsil siyasətində strateji yanaşma yalnız təşkilati dəyişikliklər deyil, aşağıdakı məsələlərin kompleks həllini tələb edir: insan kapitalının inkişafı, universitetlərin elmi potensialı, əmək bazarı ilə inteqrasiya, texnoloji transformasiya, beynəlxalq akademik standartlara uyğunlaşma.
Maliyyə motivasiyası və “optimallaşdırma” Təhsildə rasionallaşdırma təşəbbüslərinin arxasında maliyyə motivasiyası ehtimalı da tez-tez müzakirə olunur. Əgər optimallaşdırmanın məqsədi yalnız xərclərin azaldılmasıdırsa, bu yanaşma təhsilin keyfiyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, son illərdə təhsil büdcəsi rəsmi statistikaya görə artıb, bu halda struktur ixtisarlarının əsaslandırılması çətindir.
Əsas məsələ büdcənin həcmi deyil, onun necə planlaşdırılması və necə istifadə edilməsidir.
Ali təhsilin struktur problemləri
Azərbaycan ali təhsil sisteminin əsas problemləri yalnız maliyyə məsələləri ilə bağlı deyil. Son 20 ildə universitetlərin inkişafında bir sıra struktur problemlər formalaşıb: zəif elmi fəaliyyət, sənaye və əmək bazarı ilə əlaqələrin məhdudluğu, beynəlxalq akademik inteqrasiyanın zəifliyi, rəqəmsal və texnoloji transformasiyanın ləngliyi. Bu problemlər nəticəsində universitetlər qlobal rəqabət mühitində zəif mövqedə qalır.
İnsan kapitalı və strateji risk
Təhsil sisteminin əsas məqsədi yüksək keyfiyyətli insan kapitalı yaratmaqdır. Əgər struktur dəyişiklikləri bu məqsədə xidmət etmirsə, onların real faydası şübhə altına düşür.
Azərbaycan hazırda hər 100 min nəfərə düşən ali təhsilli insanların sayına görə bir sıra region ölkələrindən geri qalır. Universitetlərin sayının və qəbul planlarının azaldılması bu göstəricini daha da aşağı sala bilər. Bu isə uzunmüddətli perspektivdə ölkənin intellektual və iqtisadi potensialına mənfi təsir göstərə bilər.
İdarəetmə və peşəkarlıq problemi Təhsil siyasətində effektiv qərarların qəbul olunması üçün peşəkar idarəetmə sistemi vacibdir. Təhsil menecmenti sahəsində peşə standartlarının müəyyən edilməsi və bu standartlara uyğun kadr siyasətinin formalaşdırılması mühüm məsələdir. Əks halda, sistemli strategiya olmadan həyata keçirilən dəyişikliklər gözlənilən nəticəni verməyəcək.
Təhsildə rasionallaşdırma və optimallaşdırma ideyası prinsip etibarilə yanlış deyil. Lakin belə dəyişikliklər yalnız qısamüddətli struktur qərarları ilə deyil, elmi əsaslandırılmış uzunmüddətli strategiya ilə həyata keçirilməlidir. Azərbaycan təhsil sisteminin qarşısında duran əsas vəzifə yalnız struktur dəyişiklikləri etmək deyil. Əsas məsələ rəqabətqabiliyyətli universitetlərin formalaşdırılması, əmək bazarı ilə real inteqrasiya, texnoloji və rəqəmsal transformasiya, güclü insan kapitalının yaradılmasıdır. Bu məqsədlər olmadan həyata keçirilən rasionallaşdırma tədbirləri təhsil sisteminin inkişafına deyil, yalnız formal dəyişikliklərə səbəb ola bilər.
