Yeni İnstitutlar: Elmi İnkişaf, yoxsa "Büdcə Tələsi"?
Bu gün Azərbaycanda növbəti dəfə yeni elmi institutların yaradılması xəbəri verildi. Baş nazirin son qərarı ilə yaradılan Qarabağ Regional Elmi Tədqiqatlar və İnnovasiyalar İnstitutu və Tətbiqi Elmlər İnstitutu, ilk baxışda strateji addımlar kimi görünsə də, təcrübə bizi bir sual ətrafında düşünməyə vadar edir:
Bizə doğrudanmı yeni adlar lazımdır, yoxsa yeni nəticələr?
Tehsilmedia.info saytının b redaktoru Sakit Muradov bu haqda fikirlərini bizimlə paylaşdı.
Azərbaycanın mövcud elmi potensialı onlarla institutun, mərkəzin və universitetin çətiri altındadır. Lakin acı həqiqət budur ki, bu qurumların böyük əksəriyyəti uzun illərdir ki, yalnız dövlət büdcəsindən ayrılan maaşların və kommunal xərclərin "paylanma məntəqəsi" funksiyasını yerinə yetirir.
Məsələn, Elm və Təhsil Nazirliyinin tabeliyində onsuz da kifayət qədər institut var. Qarabağın bərpası üçün yeni bina və ştat vahidləri yaratmaq əvəzinə, mövcud institutların kadr potensialını oraya yönəltmək daha səmərəli olmazdımı?
PHŞ (Publik Hüquqi Şəxs) statusu çox vaxt şəffaflıqdan qaçmaq və daxili xərcləmələrdə "sərbəstlik" qazanmaq üçün bir vasitə kimi istifadə olunur. ETN tabeliyində Publik hüquqi şəxs statusu olan qurumlarda yeyintini yığıb yığışdır bilmirlər. Özbaşınalıq baş alıb gedir.
Əgər bu institutların da maliyyə hesabatları ictimaiyyətə açıq olmayacaqsa, onların da aqibətinin digər "büdcə yeyən" qurumlardan fərqli olmayacaq.
Ən əsası isə seçilən kadrlar kimlər olacaq? Ya keçmişdə olduğu kimi eyni sistem, yoxsa xaricdən gəlmiş mütəxəssislər, kimləri yönəldəcəklər? (Azərbaycan universitetlərində təhsil alanlara nədənsə güvənmirlər) Ən maraqlısı isə bu şəxs də yeni xanlıq yaradacaq ya necə?
Hər bir tənqidə rəğmən, bu layihənin uğurlu olması üçün cüzi də olsa bir ümid yeri var. Bu ümid institutun adından deyil, elan olunan məqsədlərdən qaynaqlanır:
"Tətbiqi Elmlər" adı altında reallaşan layihə, nəhayət ki, alimləri otaqlardan çıxarıb sənaye ilə işləməyə məcbur edə bilər. Əgər institut özünü maliyyələşdirmə modelinə keçə bilsə, bu, böyük bir islahat olar.
Qarabağın minalardan təmizlənməsindən tutmuş, torpağın məhsuldarlığının bərpasına qədər hər şey elmi əsaslara söykənməlidir. Bu institut sadəcə bir idarə binası deyil, laboratoriya mərkəzinə çevrilərsə, regionun dirçəlişinə real töhfə verə bilər.
Qərarda qeyd olunan "beynəlxalq standartlar" ifadəsinin kağız üzərində qalmaması üçün institutlar xarici universitetlərlə birgə tədqiqat aparmalı, yerli büdcədən deyil, beynəlxalq qrantlardan asılı olmalıdır.
Biz istəmirik ki, bu iki institut da bir neçə ildən sonra "milyonlar xərcləndi, amma ortada heç nə yoxdur" hesabatlarının mövzusu olsun. Cəmiyyətin gözü bu qurumların üzərindədir. Ümid edirik ki, bu dəfə məqsəd kimlərəsə vəzifə kreslosu vermək yox, Azərbaycan elmini süni nəfəs aparatından ayırıb real iqtisadiyyata qoşmaqdır.
